آتوسا مومنی مدیرکل مرکز مطالعات منطقه‌ای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در آسیای غربی و مرکزی، تحت نظارت یونسکو در یادداشتی برای میراث آریا نوشت: هر نسل، جهان را از آغاز نمی‌آموزد. بخشی از توان ما برای زیستن، از دانشی سرچشمه می‌گیرد که پیش از ما آزموده شده، از تجربه‌ای که در حافظهٔ جمعی جای گرفته و از مهارتی که در همراهی دست‌ها، صداها و نگاه‌ها انتقال یافته است. شیوه‌های شناخت طبیعت، سامان‌دادن به زندگی جمعی، تقسیم آب، پرورش زمین، روایت رنج و برپایی شادی، حاصل قرن‌ها مواجههٔ انسان با پرسش‌های زندگی‌اند. میراث فرهنگی ناملموس، در بطن همین تجربهٔ پیوسته شکل می‌گیرد؛ آنجا که خردِ به‌ارث‌رسیده، با نیازها و خلاقیت نسل حاضر روبه‌رو می‌شود و امکان تازه‌ای برای ادامهٔ زندگی می‌آفریند.
هفدهم اکتبر، روز بین‌المللی میراث فرهنگی ناملموس، فرصتی برای بازشناختن این سرمایهٔ انسانی و ادای احترام به مردمانی است که آن را زنده نگاه داشته‌اند؛ کسانی که سهمشان در تداوم فرهنگ، بسیار بزرگ‌تر از حضور نامشان در کتاب‌ها و اسناد رسمی است.
این روز، ریشه در یک نقطهٔ عطف تاریخی دارد. در هفدهم اکتبر ۲۰۰۳، کنفرانس عمومی یونسکو کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس را تصویب کرد. بیست سال بعد، در نوامبر ۲۰۲۳، چهل‌ودومین اجلاس کنفرانس عمومی یونسکو همین تاریخ را به‌عنوان روز بین‌المللی میراث فرهنگی ناملموس نام‌گذاری کرد و نخستین بزرگداشت آن در سال ۲۰۲۴ برگزار شد. امروز، در هفدهم اکتبر ۲۰۲۶، سومین دورهٔ این مناسبت را در بیست‌وسومین سالگرد تصویب کنوانسیون گرامی می‌داریم.
فاصلهٔ بیست‌ساله میان تصویب کنوانسیون و نام‌گذاری این روز، پرسشی تأمل‌برانگیز پیش می‌کشد: چگونه یک تعهد بین‌المللی، به ضرورتی در آگاهی عمومی جهان تبدیل می‌شود؟ برای توضیح این فاصله، نمی‌توان بدون استناد به روند تصمیم‌گیری، علتی قطعی برشمرد؛ اما از منظر فرهنگی، می‌توان اهمیت آن را در فاصلهٔ میان «به‌رسمیت‌شناختن یک ارزش» و «اجتماعی‌شدن مسئولیت در برابر آن» فهمید. اسناد بین‌المللی، زبان تعهد دولت‌ها هستند؛ مناسبت‌های جهانی، فرصت گفت‌وگوی گسترده‌تر با جامعه را فراهم می‌کنند. ارزش این نام‌گذاری نیز در آن است که پرسش از سرنوشت میراث زنده را وارد آموزش، رسانه، دانشگاه و زندگی روزمره کند.
از این منظر، هفدهم اکتبر روزِ توجه به رابطه‌ای است که میان فرهنگ و صاحبان آن برقرار است. پاسداری زمانی معنا می‌یابد که حاملان میراث، امکان انتقال دانش خود را داشته باشند؛ شأن اجتماعی آنان به رسمیت شناخته شود و در تصمیم‌های مربوط به میراثشان، صاحب صدا و اختیار باشند. ثبت و مستندسازی، با همهٔ اهمیتشان، زمانی به تداوم میراث کمک می‌کنند که با فراهم‌کردن شرایط آموختن، عمل‌کردن و انتقال همراه شوند. مهارتی که شاگردی برای آن نمانده، روایتی که مجال شنیده‌شدن ندارد و دانشی که صاحبانش از تصمیم‌گیری کنار گذاشته شده‌اند، با معرفی و تجلیلِ صرف، آینده‌ای مطمئن پیدا نمی‌کند.
در عنوان این روز، پاسداشتِ خرد نیاکان نیز معنایی زنده دارد. وفاداری به این خرد، مستلزم شناخت زمینه‌های شکل‌گیری، ظرفیت‌ها و محدودیت‌های آن است. نسل امروز باید بتواند آن را بیاموزد، درباره‌اش پرسش کند و در پاسخ به نیازهای زمانه بازبیافریند. تجربهٔ زیستهٔ بشر از همین راه غنا یافته است: دریافت آنچه پیشینیان آموخته‌اند و افزودن آنچه زندگی تازه به ما می‌آموزد. بنابراین، مسئولیت ما سه سوی به‌هم‌پیوسته دارد: حرمت‌نهادن به دانش پیشینیان، رعایت کرامت و حقوق حاملان امروز، و فراهم‌کردن فرصت یادگیری و خلاقیت برای آیندگان.
جایگاه چنین مسئولیتی را می‌توان در تقویم مناسبت‌های سازمان ملل متحد و یونسکو نیز دید. روز جهانی زبان مادری در ۲۱ فوریه و روز جهانی میراث دیداری و شنیداری در ۲۷ اکتبر، هر یک بخشی از حافظه، بیان و تنوع فرهنگی بشر را موضوع توجه جهانی قرار می‌دهند. این مناسبت‌ها، در کنار روز میراث فرهنگی ناملموس، نشان می‌دهند که زبان، دانش، روایت و حافظه، با کیفیت زندگی و امکان شناخت متقابل انسان‌ها پیوند دارند. جهانی که تنوع تجربه‌های انسانی را از دست بدهد، از راه‌های فهمیدن و پاسخ‌دادن به مسائل خود نیز محروم می‌شود.
این موضوع برای روزگار ما اهمیتی ویژه دارد. در مواجهه با بحران آب، تغییرات اقلیمی، مهاجرت، جنگ و گسست‌های اجتماعی، باید ظرفیت‌های فرهنگی جوامع را جدی‌تر بشناسیم. دانش بومیِ سازگاری با محیط، تجربه‌های همیاری و شیوه‌های انتقال مهارت می‌توانند، در گفت‌وگو با دانش علمی و با ارزیابی متناسب با شرایط امروز، به یافتن پاسخ‌های مؤثر کمک کنند. میراث زنده در چنین نگاهی، جایگاهی روشن در اندیشیدن به آینده پیدا می‌کند.
برای ایران، این مسئولیت با گستره‌ای کم‌نظیر از تجربه‌های فرهنگی همراه است. از دانش آب و زیست در اقلیم‌های گوناگون تا سنت‌های روایتگری، هنرهای اجرایی، مهارت‌های دستی و آیین‌های همبستگی، با میراثی روبه‌رو هستیم که در زندگی مردمان این سرزمین ریشه دارد. بزرگداشت آن باید به شناخت دقیق‌تر وضعیت حاملان، فرصت‌های انتقال میان‌نسلی و تهدیدهای پیشِ روی استمرار این تجربه‌ها بینجامد. اعتبار کار ما را، در نهایت، تغییری نشان خواهد داد که در امکان ادامهٔ این حیات فرهنگی پدید می‌آوریم.
با همین رویکرد، برگزاری برنامه‌های این مناسبت نیز به یک روز محدود نمی‌شود. دبیرخانهٔ کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو در فراخوان امسال، برگزاری رویدادها را در طول ماه اکتبر پیش‌بینی کرده و امکان معرفی آن‌ها را در صفحهٔ اختصاصی این روز فراهم آورده است. این فرصت، به نهادها و جوامع گوناگون مجال می‌دهد تجربه‌های خود را با مخاطبان جهانی به اشتراک بگذارند و دامنهٔ توجه و مشارکت، فراتر از برنامه‌های هم‌زمانِ هفدهم اکتبر گسترش یابد.
مرکز مطالعات منطقه‌ای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در آسیای غربی و مرکزی، تحت نظارت یونسکو، در همراهی با این دعوت، برنامه‌های بزرگداشت و جشن میراث زنده را طی دو هفتهٔ پیش رو، در همکاری با دانشگاه و دیگر مراکز علمی و فرهنگی برگزار خواهد کرد. مقصود ما از این همکاری، فراهم‌آوردن مجالی برای گفت‌وگوی دانش دانشگاهی با دانش برخاسته از زندگی است؛ گفت‌وگویی که در آن، دارندگان دانش و تجربه، شریکِ تولید شناخت و شکل‌دادن به راه‌های پاسداری باشند. امیدواریم این همراهی، زمینهٔ اقداماتی ماندگار در آموزش، پژوهش و انتقال تجربه فراهم کند.
این روز را به همهٔ حاملان، آموزگاران و پاسداران میراث زنده تبریک می‌گویم؛ به زنانی که دانش و حافظهٔ فرهنگی را در زندگی نسل‌ها جاری کرده‌اند، به استادانی که با آموختن، به هنر و مهارت خود آینده بخشیده‌اند، به جوانانی که با خلاقیت به استقبال میراث خویش می‌روند و به جوامعی که در دشوارترین شرایط، پیوندهای فرهنگی خود را زنده نگاه داشته‌اند.
بزرگ‌ترین ادای احترام به خرد نیاکان، آن است که راهِ آموختن از آنان را برای نسل‌های آینده باز نگاه داریم. میراث، در لحظه‌ای که انسانی آن را به دیگری می‌آموزد و دیگری با فهم و خلاقیت خویش ادامه‌اش می‌دهد، آینده پیدا می‌کند. مسئولیت امروز ما، پاسداری از امکانِ همین لحظه است.
انتهای پیام/
نظر شما